FÉL 203

4. kafli

Markmið

Kunna skil á öllum hugtökum og geta nefnt dæmi

Gildi, viðmið og frávik

Líffræðilegar kenningar og félagsfræðilegar kenningar

Durkheim og hlutverk frávika

Samvirknikenning og siðrofskenning um frávik

Siðrofskenning: Frumkvöðull, einkenni og gagnrýni

Samskiptakenningar og kenning um menningarlegt arfgegni frávika

Kenningar um menningarlegt arfgengi frávika: Frumkvöðlar, einkenni og gagnrýni

Stimplunarkenningar um frávik og áhrif frá samskipta- og átakakenningum

Stimplunarkenningar og ferill fráviks

Stimplunarkenningar: Frumkvöðlar, einkenni og gagnrýni

Einkenni helstu tegunda afbrota

Dulda brotatalan

Altækar stofnanir

Hlutverk refsinga

Efni úr námsbók

Gildi

- sameiginlegar hugmyndir um æskileg markmið

Viðmið

- sameiginlegar reglur um hegðun

Frávik

- hegðun sem ekki fylgir viðurkenndum viðmiðum og fær neikvæð viðbrögð samfélagsins

(ath: Ekki á að fylgja viðmiðunum út í æsar)

Líffræðikenningar

Frávikshegðun meðfædd, tengd erfðum

Margar tegundir af mönnum

Lombroso:

Dýrslegt eðli afbrotamanna sem sjá má á útliti og í hegðun

Sheldon:

Samband líkamsbyggingar og persónuleika

Rengluvaxið	Riðvaxið	Kraftvaxið
		Afbrotahneigð

Gagnrýni:

- Aðferðafræðilegir gallar

- Mismunandi félagsmótun: hún er m.a. tengd útliti

Milgram tilraunin

Gerð árið 1961

Tilraun um hlýðni við yfirvald

Með því að varpa ábyrgðinni á aðra má fá þátttakendur til að gera ýmislegt sem við teljum ómannúðlegt. Spurningin snýst að miklu leyti um túlkun á aðstæðum, sbr. kaflinn um afskiptaleysi (bls. 141-142)

Um Milgram tilraunina má lesa hér:

http://en.wikipedia.org/wiki/Milgram_experiment

http://is.wikipedia.org/wiki/Milgramtilraunirnar

Sjá einnig …

http://www.visindavefur.hi.is/malstofa_sje.html

http://kaninka.net/arngrimurv/2005/11/08/stanley-milgram/

Félagsfræðilegar kenningar
Félagsfræðikenningar um afbrot ganga út á að skoða þátt samfélagsins í afbrotum og hverjir verða afbrotamenn.

· Allir brjóta viðmið

· Frávik eru afstæð

· Samfélagið skilgreinir viðmiðin/frávikin og á þannig þátt í að skapa frávika

Þess vegna nægir ekki að einblína á einstaklinga til að skilja frávik.

Þrjár meginkenningar félagsfræðinnar um frávik:

I. Siðrofskenningar

(Áhrif frá samvirknikenningum)

II. Kenningar um menningarlegt arfgengi

(Áhrif frá samskiptakenningum)

III. Stimplunarkenningar

(Áhrif frá samskiptakenningum og átakakenningum)

I. Siðrofskenningar

(Áhrif frá samvirknikenningum)

Samvirknikenningar

Allir þættir gegna hlutverki fyrir samfélagsheildina

Durkheim: Hlutverk frávika

1. Frávik styrkja viðmiðin

2. Frávik stuðla að breytingum

3. Viðbrögðin við þeim styrkja viðmiðin

4. Viðbrögðin styrkja samheldni hópsins

… og ef þau væru ekki til þá þyrfti að búa þau til

Samheldni í samfélaginu Durkheim
Fyrir iðnvæðingu Sjálfvirk samheldni Fólk líkt Hugsar eins Sterk samheldni	Eftir iðnvæðingu Samhæfð samheldni Fólk ólíkt Háð hvert öðru Veikari samheldni

Durkheim: Siðrof (anomie)

· Gildi og viðmið óljós

· Fólk skortir leiðsögn um hegðun

· Siðrof verða helst á breytingartímum

R. Merton notaði hugmyndir samvirknisinna og hugmynd Durkheims um siðrof til að skýra orsakir afbrota. Á meðan Durkheim taldi siðrof stafa af því að gildi og viðmið væru óljós þá taldi Merton siðrof líka geta stafað af því að ekki væri samræmi milli gilda og viðmiða.

Siðrofskenningin um frávik

Robert Merton

Siðrofskenningin um frávik

(Ósamræmi milli gilda (markmiða) í samfélaginu og leiða (aðferða) til að ná þessum gildum)

Markmið / Gildi

Gildin sem samfélagið metur svo mikils eru fyrir utan möguleika margra þegna samfélagsins. Vegna ósamræmis milli gilda og viðmiða og að fólk skortir leiðsögn um hegðun þá komast ekki allir viðurkenndar leiðir samfélagsins.

Siðrofskenning Mertons: Fráviksleiðir
Ný leið	missir sýn á leiðina
Regludýrkun	missir sýn á markmiðið
Undanhald Uppreisn	hafnar markmiðum og leiðum

Gagnrýni á siðrofskenningar
Kostir	Gallar
-Setur frávik í samfélagslegt samhengi - Getur skýrt mörg auðgunarbrot Getur skýrt vímuefnaneyslu	- Gerir ráð fyrir að allir séu sammála um gildin - Ríkir fremja líka auðgunarbrot - Skýrir vart alla vímuefnaneyslu, ástríðuglæpi, sýndarþörf o.fl.

II. Kenningar um menningarlegt arfgengi

(Áhrif frá samskiptakenningum)

Samskiptakenningar

Veruleikinn er búinn til í samskiptum okkar

(A) Kenningar um menningarlegt arfgengi frávika

Frávik lærast á sama hátt og viðmið eða menning

Þau berast eins og smit

- - frá fjölskyldu, vinum, kvikmyndum, tónlist o.fl.

Sutherland:

Mikil áhrif þegar við…

- - erum ung

- - berum virðingu fyrir smitbera

- - verðum fyrir áhrifum frá mörgum

- - hittum viðkomandi oft

þá lærum við þekkingu, hæfni og réttlætingu á gjörðum okkar

III. Stimplunarkenningar

(Áhrif frá samskiptakenningum og átakakenningum)

(B) Stimplunarkenning

Howard Becker: Frávik er það sem við köllum frávik

- Sumir frávikar án þess að brjóta viðmið

- Sumir brjóta viðmið án þess að verða frávikar

Fyrsta stigs frávik

Breytir hvorki stöðu né sjálfsmynd

Niðurlæging – Stimplun

Fólk stimplað sem frávikar

Annars stigs frávik

Ný sjálfsmynd – framabraut frávika

Einangrun og afturvirk stimplun

Átakakenningar

Valdahópar ráða ríkjandi viðmiðum og hvað telst frávik

Áhrif átakakenninga má sjá í stimplunarkenningum

Þeir valdamiklu ráða hvaða hegðun er stimpluð sem frávik

Í gegnum völd (stétt, starf aldur, kyn, menningu, útlit) má búa til reglur fyrir alla.

Þeir valdamestu skilgreina:
Stranglega bannað	Jafnvel leyft
þjófnaðir morð iðjuleysi ákveðin kynhegðun dráp á valdamiklum Athuga hvernig vændi hefur á síðustu árum breyst þegar kemur að skilgreiningum á frávikum. Er það merki þess að nýir ráðandi hópar séu að taka völdin í samfélaginu?	mengun styrjaldir lúxuslifnaður önnur kynhegðun dráp á utangarðsfólki

Gagnrýni á stimplunarkenningar
Kostir	Gallar
Frávik eru sett í samfélagslegt samhengi Ekki er aðeins horft til frávikans til að skýra hegðunina	Gerir ráð fyrir að öll hegðun sé afstæð Sum brot eru algild og ef þau yrðu leyfð gæti það kollvarpað samfélaginu Stimplun getur leitt til “réttrar hegðunar” Konur hafa verið fáar meðal afbrotamanna en samkvæmt átakakenningum ættu þær að vera undirokaður hópur.

Yfirlit:

Meginkenningar í félagsfræði

og þær frávikskenningar

sem af þeim eru sprottnar

Samvirknikenningar

Skoða umhverfið sem eina menningu.

Frávik eru viðbrögð við menningunni – sameiginlega gildismatinu.

Einstaklingurinn (frávikinn) stendur gagnvart samfélaginu og brýtur gegn menningu þess.

Siðrofskenningar

Samskiptakenningar

Skoða umhverfið sem samansafn menningarkima.

Frávik eru ákveðin menning – sameiginlegt gildismat hóps.

Einstaklingurinn (frávikinn) er hluti af hópi og fer eftir menningu hans.

Kenningar um menningarlegt arfgengi frávika (Ganga út frá félagsmótun).

Stimplunarkenningar (Ganga út frá sjálfsmynd).

Átakakenningar

Skoða umhverfið út frá forræðishópum og undirokuðum hópum.

Frávik eru brot gegn menningu forræðishópa.

Einstaklingurinn (frávikinn) stendur gagnvart menningu forræðishóps og brýtur gegn menningu hans.

Stimplunarkenningar

Hugsanleg flokkun afbrota

· Ofbeldisbrot

· Kynferðisbrot

· Auðgunarbrot

· Fíkniefnabrot

· Umferðarlagabrot

· Hvítflibbabrot

ü Kunna skilgreiningar

ü Þekkja til hverjir eru helstu gerendur

ü Þekkja til fjölda brota og breytinga þar

ü Huga að réttmæti refsinga fyrir þessi brot

Dulda brotatalan

Framin afbrot

Kærð afbrot

Skráð afbrot

Upplýst afbrot

Dómtekin afbrot

Dómur

Fangelsisdómur

Karlkyn og lág félagsleg staða virðast helst stuðla að því að lenda ofarlega í þessum píramída
.

Refsingar

E. Goffman (samskiptasinni, leikræn greining):

Altækar stofnanir:

- Líf manna bundið við afmarkað svæði

- menn lúta algjörri stjórnun

- menn eiga að hegða sér og klæða sig eins

- menn eru sviptir sjálfræði

Þannig stuðla altækar stofnanir að því að menn verða ósjálfbjarga.

Goffman m.a. þekktur fyrir rannsókn sína á geðsjúkrahúsi en annað dæmi um altæka stofnun gæti verið fangelsi.

Áður voru fangelsi ekki refsing heldur geymslustaður fyrir fullnustu refsingar.

Síðar urðu fangelsin staður til að iðrast synda sinna.

Hlutverk refsinga og fangelsa nú:

1. Hefnd – makleg málagjöld

2. Víti til varnaðar (virkar í “skynsemisbrotum”?)

3. Óvirkni – samfélagsleg vörn

4. Endurhæfing

Stanford-tilraunafangelsið

Gerð árið 1971

Rannsókn á áhrifum fangelsisvistar á sálarlíf fólks.

Þátttakendur misstu tökin á veruleikanum og undirlægjuháttur “fanganna” var algjör. Þeir gleymdu því að þeim var frjálst að hætta í tilrauninni. Margir “fangavarðanna” nutu þess að kvelja fangana og hófsamari “verðir” gerðu ekkert til að sporna við þeirri hegðun.

Tilraunin sýndi að auðvelt var að breyta fólki.

Um Stanford-tilraunafangelsið má lesa hér. Þar má líka sjá myndbönd úr tilrauninni og ég ráðlegg öllum að líta á þetta efni:

http://www.prisonexp.org/