Jafnréttisáætlun Fjölbrautaskólans við Ármúla

Vor 2007

Jafnrétti í orði og á borði

Ábyrgð:

Ragnheiður Bóasdóttir

náms- og starfsráðgjafi og jafnréttisfulltrúi FÁ

Efnisyfirlit:

Formáli bls.3

1. kafli – Inngangur bls.3

2. kafli – Jafnréttislög, framhaldsskólalög og –námskrá bls.5

3. kafli – Nemendur og forráðamenn þeirra bls.6

4. kafli – Starfsfólk bls.8

5. kafli – Áætlun um aðgerðir/eftirfylgni bls.9

Lokaorð bls.9

Formáli

Í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr.96/2000 kveður á um að öll fyrirtæki og stofnanir með fleiri en 25 starfsmenn skuli setja sér jafnréttisáætlun. Fjölbrautaskólinn við Ármúla er stór stofnun, þar sem yfir 1000 manns eru saman komnir á hverjum degi, nemendur og starfsfólk. Það er því ljóst að málefni sem varða jafnrétti kynjanna hljóta að koma við sögu margsinnis á hverjum degi í slíkri stofnun. Mótun jafnréttisáætlunar er ekki áhlaupaverk þegar um er að ræða svo stóran og fjölbreyttan hóp. Eins og kemur fram í lokaorðum þessa plaggs er verkefnið þess eðlis að það þarf að vera í stöðugri þróun til þess að vera það virka afl sem því er ætlað að vera til hagsbóta öllum þeim sem hér starfa og stunda nám.

1. kafli

Inngangur

Jafnréttisáætlun Fjölbrautaskólans við Ármúla er mótuð í samræmi við jafnréttislögin nr. 96 árið 2000. Markmið hennar er að stuðla að jafnrétti kynja í skólanum, jafnri stöðu og virðingu kvenna og karla innan skólans, ennfremur að minna stjórnendur, nemendur og starfslið skólans á mikilvægi þess að allir fái notið hæfileika sinna án tillits til kynferðis, kynhneigðar, litarháttar, trúarskoðana, fötlunar eða annarra þátta.

Fjölbrautaskólinn við Ármúla vill hafa í heiðri þau gildi að mikilvægt sé að nýta til jafns þá auðlegð sem felst í menntun, reynslu, starfshæfni og viðhorfum kvenna og karla. Í öllu starfi skólans skal markvisst unnið gegn viðhorfum sem leiða til aðstöðumunar kvenna og karla. Jafnréttismál og leiðir til að vinna að jafnri stöðu kynjanna verða að vera gildur þáttur í starfsmannastefnu skólans.

Í 26. grein laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla segir að kynjum skuli ekki mismunað í skólum og öðrum uppeldisstofnunum og skuli þess gætt að í námi og kennslu, starfsháttum og daglegri umgengni við nemendur. Námsefni skal og vera með því móti að í engu sé kynjum mismunað. Kveðið er á um fræðslu um jafnréttismál á öllum skólastigum og að leitast skuli við að draga úr kynskiptu námsvali. Í jafnréttislögunum er ennfremur kveðið á um að í náms- og starfsfræðslu og við ráðgjöf í skólum skuli leitast við að kynna bæði piltum og stúlkum störf sem hingað til hefur verið litið á sem hefðbundin kvenna- eða karlastörf.

Samþætting er nýleg nálgun í jafnréttismálum. Samþætting er þýðing á enska orðinu Mainstreaming og miðar að því „...að flétta sjónarhorn kynferðis (gender perspective) inn í alla stefnumótun innan samfélagsins, endurskilgreina hefðbundin hlutverk kynjanna og gera bæði konum og körlum kleift að samþætta fjölskyldu- og atvinnulíf.“ ... „Oft er talað um að fjórar frumforsendur þurfi að vera til staðar þegar sjónarhorn kynjajafnréttis er fléttað inn í alla almenna stefnumörkun. Þær eru: upplýsingar um stöðu karla og kvenna, ábyrgð á framkvæmdinni, fræðsla um jafnréttismál og síðast en ekki síst aðferðir sem hægt er að beita til að ná fram jafnstöðu kynjanna á þennan hátt.“[1]

Áður en hafist er handa við að starfa eftir jafnréttisáætlun er nauðsynlegt að leggja mat á núverandi stöðu. Það þarf að lýsa upp allt starf skólans út frá sjónarhóli jafnréttis kynjanna. Það má gera með samtölum og könnunum á meðal nemenda, starfsfólks og forráðamanna nemenda. Ef í ljós kemur slagsíða er nauðsynlegt að grípa inn í og finna leiðir sem rétta hlut þess sem á hallar.

Fjölbrautaskólinn við Ármúla leggur m.a. áherslu á eftirtalda meginþætti sem fléttaðir verða inn í jafnréttisáætlunina með tilliti til nemenda og starfsfólks, eftir því sem við á:

Samvinnu og sjálfstæði kynja:

Í skólastarfinu skal lögð áhersla á að efla sjálfstæði og sjálfsvirðingu beggja kynja. Áhersla er lögð á að nemendur njóti alhliða menntunar og fái hvatningu til náms í samræmi við þroska og áhuga hvers og eins. Leitast verður við að haga kennsluaðferðum þannig að kynjum sé ekki mismunað á nokkurn hátt.

Að tryggja jafna aðstöðu kvenna og karla til náms:

Rannsóknir sýna að munur er á strákum og stelpum hvað varðar áhuga á ýmsum viðfangsefnum skólans. Mikilvægt er að kennarar séu meðvitaðir um þetta og taki tillit til þess í daglegu starfi. Í starfi skólans skal reynt að höfða til eiginleika hvers einstaklings í hópnum fremur en kynja. Mikilvægt er að þjálfa samvinnuhæfni og hlúa að tillitssemi til að auðvelda nemendum að starfa í blönduðum hópum. Brýnt er að berjast gegn fordómum sem hafa stuðlað að misrétti kynja.

Launajafnrétti:

Við ákvörðun launa skal þess gætt að kynjum sé ekki mismunað. Konum og körlum skulu greidd jöfn laun fyrir sams konar vinnu og skulu njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf . Einnig skulu þau njóta sömu kjara hvað varðar lífeyris-, orlofs- og veikindarétt og hvers konar önnur starfskjör eða réttindi sem metin verða til fjár sbr. 14 gr. laga nr. 96/2000 og gildandi kjarasamninga hverju sinni.

Auglýsingar/stöðuveitingar:

Í auglýsingum eru störf jafnan ókyngreind og þess gætt að hafa bæði kynin í huga við gerð auglýsinga. Ef skólameistari vill stuðla að jafnari kynjaskiptingu meðal starfsfólks getur hann auglýst sérstaklega eftir því kyni sem hallar á. Þá þarf að koma fram að markmiðið sé að jafna hlut kynjanna. Séu tveir eða fleiri umsækjendur um starf jafn hæfir, verði valinn umsækjandi af því kyni sem er í minnihluta á umræddu starfssviði. Stefnt er að því að halda sem jöfnustu hlutfalli kynjanna í þeim störfum sem tilheyra rekstri skólans. Þess skal gætt við úthlutun verkefna, tilfærslu í störfum, tækifæra til að axla ábyrgð og framgangs í störfum að einstaklingum sé ekki mismunað vegna kynferðis.

Starfsþjálfun/endurmenntun:

Tryggt verði að konur og karlar njóti sömu möguleika til endurmenntunar og starfsþjálfunar og til að sækja námskeið í því skynil að auka hæfni í starfi eða undirbúnings öðrum störfum.

Upplýsingagjöf:

Þegar birtar eru tölfræðilegar upplýsingar á vegum skólans skulu þær jafnan greindar eftir kyni, eftir því sem við á.

Hið gullna jafnvægi í verki (samræming fjölskyldulífs- og starfs/náms):

Leitast er við að gera starfsfólki kleift að samræma starfsskyldur sínar og skyldur gagnvart fjölskyldu með sveigjanlegum vinnutíma, hlutastörfum eða annarri vinnuhagræðingu, eftir því sem við verður komið. Einnig skal leitast við að koma til móts við eldri nemendur og nemendur með börn á framfæri þegar kemur að samræmingu þeirra á námi og einkalífi.

Starfsandi og líðan starfsfólks/nemenda:

Lögð er áhersla á góða líðan starfsfólks/nemenda og góðan starfsanda í skólanum. Allt starfsfólk/nemendur á að eiga rétt á því að komið sé fram við það af virðingu og sæti ekki kynferðislegri áreitni, einelti né öðru ofbeldi.

Að vinna gegn kynferðislegri áreitni:

Kynferðisleg áreitni er kynferðisleg hegðun sem er ósanngjörn og/eða móðgandi og í óþökk þess sem fyrir henni verður, hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess eða þeirra sem fyrir henni verða og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Kynferðisleg áreitni getur verið líkamleg, orðbundin eða táknræn.

2. kafli

Jafnréttislög, framhaldsskólalög og - námskrá

Jafnréttislög:

Í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla frá árinu 2000 ber öllum fyrirtækjum og stofnunum sem hafa fleiri en 25 starfsmenn að setja sér jafnréttisáætlun. Tilgangurinn með lögunum er fyrst og fremst sá að tryggja sem best að hæfileikar og færni allra fái notið sín. Því þarf að setja mælanleg og tímasett markmið eða áætlun um aðgerðir. Áður en farið er að starfa eftir áætluninni þarf að skoða allt starfið í skólanum út frá sjónarhóli jafnréttis. Ef í ljós kemur að það hallar á annað kynið þarf að grípa inn í og finna leiðir til að rétta hlut þess kyns sem hallar á. Nauðsynlegt er að kynna jafnréttisáætlunina vel og endurskoða hana með reglulegu millibili.

Nauðsynlegt er að kortleggja launagreiðslur starfsfólks því í lögunum er kveðið á um launajafnrétti og að kynin skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Einnig er kveðið á um að kynin skuli njóta sömu möguleika til endurmenntunar og starfsþjálfunar svo og sömu möguleika á stöðuhækkunum, stöðubreytingum og vinnuaðstæðum.

19. grein jafnréttislaga fjallar um menntun og skólastarf. Þar segir að á öllum skólastigum skuli veita fræðslu um jafnréttismál, m.a. með því að leggja áherslu á að búa bæði kynin jafnt undir virka þátttöku í samfélaginu, fjölskyldulífi og atvinnulífi.

Í náms- og starfsfræðslu og við ráðgjöf skal leitast við að kynna báðum kynjum störf sem hingað til hefur verið litið á sem hefðbundin kvenna- og karlastörf.

Í kennslu- og námsgögnum skal þess gætt sérstaklega að kynjum sé ekki mismunað.

Stjórnendur verða að tryggja að starfsfólk og nemendur verði ekki fyrir kynferðislegri áreitni, m.a. með því að senda skýr skilaboð um að slík hegðun verði ekki liðin og að á henni verði tekið.[2]

Lög um framhaldsskóla:

Í 2. grein laga um framhaldsskóla frá 1996 segir að hlutverk framhaldsskóla sé að stuðla að alhliða þroska allra nemenda svo þeir verði sem best búnir undir að taka virkan þátt í lýðræðisþjóðfélagi. Einnig segir að framhaldsskólinn skuli efla ábyrgðarkennd, víðsýni, frumkvæði, sjálfstraust og umburðarlyndi nemenda. Ekki er fjallað sérstaklega um jafnréttismál í lögunum.

Aðalnámskrá framhaldsskóla:

Á bls. 8 í almennum hluta aðalnámskrár framhaldsskóla frá árinu 2004 segir að framhaldsskólum beri að sinna öllum nemendum hvernig svo sem undirbúningi þeirra úr grunnskóla er háttað. Á bls. 9 segir að skólum beri að gæta jafnréttis nemenda til náms og bjóða þeim nám og kennslu við hæfi. Mikilvægt sé að bæði piltum og stúlkum séu kynnt störf sem hingað til hefur verið litið á sem hefðbundin karla- eða kvennastörf. Í 6. kafla sem fjallar um skólanámskrá segir bls. 26 að gera skuli grein fyrir stefnu skólans í jafnréttismálum og hvernig hún birtist í daglegu starfi hans, greinabundinni kennslu og almennri jafnréttisfræðslu.

3. kafli

Nemendur og aðstandendur þeirra

Árlega þarf að skoða kynjahlutfall nemenda í FÁ.

Þeir þættir sem skoða þarf sérstaklega eru m.a.:

Brottfall:

Skoða þarf einkunnir nemenda og greina eftir kynjum. Ef í ljós kemur verulegur munur á einkunnum eftir kynjum þarf að grípa til sérstakra aðgerða með það fyrir augum að staða kynjanna verði sem jöfnust. Hér gæti m.a. komið til greina að breyta kennsluháttum, námsefni, samsetningu námshópa eða auka tímabundið stuðning við nemendur.

Námsefni:

Allar námsgreinar tengjast jafnrétti beint eða óbeint. Kennarar verða að vera vakandi fyrir því hvort kennsluefni byggi á jafnréttishugmyndum með því að skoða og meta það út frá jafnréttissjónarmiði. Skoða þarf málin frá sem flestum sjónarhornum og nota ólíkar heimildir, s.s. að vitna í sérfræðinga af báðum kynjum. Hafa þarf augun opin fyrir misrétti bæði í hegðun og námsefni og nemendum kenndar leiðir til að vinna gegn misréttinu. Þar má t.d. hafa í huga atriði eins og að engum sé mismunað út frá litarhætti, kynhneigð, fötlun, trúarskoðunum eða öðru því sem kann að aðgreina einn einstakling frá öðrum.

Kennsluhættir:

Kennsluhættir þurfa að vera með sem fjölbreyttustu sniði svo nálgast megi mismunandi leiðir nemenda til að tileinka sér námsefnið. Mikilvægt er að hópverkefni séu sem mest unnin í kynjablönduðum hópum. Þannig er líklegast að bæði kynin fái kennslu við hæfi svo ólík reynsla og gildismat fái notið sín. Jafnréttisfræðslu þarf að samþætta sem flestum áföngum. Gæta þarf sérstaklega að sérstakri jafnréttisfræðslu í lífsleikni fyrir nýnema svo tryggt sé að stefnumið skólans í jafnréttismálum komi skýrt í ljós strax við upphaf náms í FÁ.

Tómstundastarf, þ.á.m. hlutur kynja í nemendaráði:

Hafa þarf að leiðarljósi að hlutur kynjanna sé sem jafnastur í þátttöku nemenda í nemendaráði, tómstundastarfi innan skólans, s.s. í ýmsum klúbbum, ræðuliði, spurningaliði og yfirleitt þar sem nemendur koma fram fyrir skólans hönd. Við gerð skólablaðsins Kroniku verði þess sérstaklega gætt að kynjunum sé gert jafnhátt undir höfði, bæði í vinnu við blaðið og í allri umfjöllun sem þar kemur fram.

Stoðþjónusta:

Með reglulegu millibili þarf að skoða stoðþjónustu skólans. Þar má telja námsaðstoð, náms- og starfsráðgjöf, aðstoð við nemendur með sértæka námsörðugleika, aðstoð í tölvuveri, þjónustu á bókasafni, þjónustu hjúkrunarfræðinga og ýmis önnur úrræði sem skólinn stendur fyrir. Kanna þarf hvort fram kemur munur á kynjunum við veitingu þjónustunnar, aðsókn nemenda að henni og mat nemenda á því hvort starfsfólk komi fram við bæði kynin af virðingu og aðgát.

Atvinna með skóla:

Atvinnuþátttaka íslenskra ungmenna með skóla er meiri en í nágrannalöndum okkar. Ástæður eru margvíslegar og skólinn þarf að taka skýra afstöðu til þessarar staðreyndar. Sú afstaða þarf að liggja fyrir í kynningu á skólanum, í samskiptum kennara og nemenda, í ráðgjöf við nemendur og ekki síst til aðstandenda nemendanna.

Samvinna heimila og skóla:

Rannsóknir sýna að aðstandendur nemenda vilja gjarnan öflugt samstarf heimila og skóla. Vinna þarf að slíku samstarfi með markvissum hætti, s.s. með auknum samskiptum milli skólastjórnenda, umsjónarkennara og kennara annars vegar og aðstandenda hins vegar.

Sveigjanleiki gagnvart eldri nemendum og nemendum sem eiga börn:

Vegna samsetningar nemendahópsins í FÁ er afar mikilvægt að skólinn hafi skýrar reglur um þær tilhliðranir sem eldri nemendur og barnafólk nýtur.

Stundatöflugerð:

Taka þarf tillit til framangreinds hóps sem og annarra nemenda við gerð stundatafla svo og við skipulagningu stokkakerfis.

Aðbúnaður nemenda:

Í allri endurskipulagningu skal leitast við að hlúa sem best að nemendum m.t.t. aðstöðu til náms, undirbúnings, tölvunotkunar, mataraðstöðu og salernisaðstöðu. Þar sem því verður við komið skal leita umbóta á hverjum tíma, komi ábendingar þess efnis.

Kynferðisleg áreitni:

Gera þarf nemendum ljóst að kynferðisleg áreitni verður aldrei liðin. Hér þarf sérstaklega að hafa í huga þær leiðir sem tæknin hefur í för með sér, s.s. í tölvum eða símum. Í áfallaáætlun skólans þarf að vera skýr verkferill um aðgerðir ef til slíkra mála kemur, hvort sem það er af hendi nemanda eða starfsmanns skólans.

4. kafli

Starfsfólk

Árlega skal fara yfir skiptingu starfsfólks eftir kynjum.

Þeir þættir sem skoða má sérstaklega eru m.a.:

Stöðuveitingar/auglýsingar:

Við mannaráðningar skal leitast skal við að hafa kynjahlutföll sem jöfnust og ef á annað kynið hallar skal leita leiða til að rétta hlut þess.

Kynjahlutfall yfir- og millistjórnenda, m.t.t. ábyrgðar:

Við mannaráðningar í yfirstjórn og millistjórn skólans skal leitast við að hafa kynjahlutföllin sem jöfnust, eins og heimildir greina í jafnréttislögum.

Launaþróun, m.t.t. yfirvinnu og hlunninda:

Árlega skal kanna launaþróun í skólanum m.t.t. launajafnréttis kynjanna.

Endurmenntun:

Gera þarf starfsfólki kleift að þroskast í starfi og auka þekkingu sína með jöfnum aðgangi kynjanna að endurmenntun og starfsþjálfun.

Aðbúnaður starfsfólks:

Í allri endurskipulagningu skal leitast við að bæta aðbúnað starfsfólks, s.s. vinnuaðstöðu, mataraðstöðu, hreinlætisaðstöðu, salernisaðstöðu og aðstöðu á kennarastofu.

Álag í starfi og líðan starfsfólks:

Árlega þarf að gera könnun á líðan stafsfólks, m.a. m.t.t. almennra kjara, aðbúnaðar, álags í starfi, samskipta innan starfshópsins, sveigjanleika í tengslum við vinnu og einkalíf og aðgengis að stjórnendum.

Aðgangur að ráðgjöf vegna ýmissa mála sem upp kunna að koma:

Í skipuriti, starfslýsingum og verklýsingum þarf að koma skýrt fram í hvaða farveg mál fara ef upp koma mál er starfsfólk kann að þurfa ráðgjafar með. Þar má m.a. telja nýliða í starfi, samstarfsörðugleika, kjaramál og aðbúnað.

Kynferðisleg áreitni:

Öllu starfsfólki þarf að vera ljóst að kynferðisleg áreitni er aldrei liðin. Í áfallaáætlun skólans þarf að vera skýr verkferill um aðgerðir ef til slíkra mála kemur, hvort sem það er af hendi nemanda eða starfsmanns skólans.

5. kafli

Áætlun um aðgerðir/eftirfylgni

Mikilvægt er að reglulega séu kannaðir ýmsir þættir er lúta að nemendum og starfsfólki, svo halda megi áfram að þróa gott skólastarf. Þannig þarf jafnréttisfulltrúi að starfa við skólann svo og teymi sem fléttar saman jafnréttishugmyndafræði og stefnumótun til að viðhalda framþróun í skólastarfinu. Árlega gerir jafnréttisfulltrúi grein fyrir hvort jafnréttisstefnunni hefur verið framfylgt og gerir athugasemdir þegar þurfa þykir. Á tveggja ára fresti er æskilegt að endurskoða áætlunina í heild sinni m.a. m.t.t. breytinga í skólastarfi og lagabreytinga og gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til að nemendur og starfsfólk skólans njóti samstarfs og samneytis á grundvelli jafns réttar og jafnrar stöðu kvenna og karla.

Lokaorð

Jafnréttisstefna er lifandi verkefni og þarf að vera í stöðugri þróun. Líta má á jafnréttisáætlun sem viljayfirlýsingu. Það er á ábyrgð skólastjórnenda að henni sé fylgt eftir í hvívetna og sjá til þess að í skólanum ríki sú skólamenning sem endurspeglar þann fjölbreytta hóp sem þar starfar.

Fjölbrautaskólanum við Ármúla, 27. apríl 2007

Ragnheiður Bóasdóttir

náms- og starfsráðgjafi og jafnréttisfulltrúi FÁ

[2] Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla (2000)